PROGRAM PROMOCJI ZDROWIA

  POJĘCIE I CELE PROMOCJI ZDROWIA W PRZEDSZKOLU

 Promocja zdrowia jest to „(...) proces umożliwiający każdemu człowiekowi zwiększenie oddziaływania na jego zdrowie w sensie jego poprawy i utrzymania. W celu osiągnięcia całkowitego dobrostanu fizycznego, psychicznego i społecznego, zarówno jednostka, jak i grupa społeczna, muszą umieć określać i urzeczywistniać swoje aspiracje, zaspokajać potrzeby, radząc sobie z wyzwaniami swojego środowiska w jego istniejącym stanie lub dokonując w nim odpowiednich zmian.”

(Ottawa Charter, 1986)

 Z uwagi na to, że w ostatnim czasie kładzie się duży nacisk na promocję zdrowia, jego pomnażanie i wzmacnianie, słuszne wydaje się rozszerzenie treści programowych. Stąd też potrzeba opracowania programu z zakresu promocji zdrowia.

Promocja zdrowia jest ideą ogólnoświatową, obejmującą działania ochraniające, wzmacniające i pomnażające zdrowie. Przedszkole promujące zdrowie, to takie, w którym dominuje troska o zdrowie i dobre samopoczucie fizyczne, psychiczne i społeczne dzieci, nauczycieli i pozostałych pracowników placówki.

W edukacji przedszkolnej akcent winien być położony nie tylko na wiedzę o zdrowiu i sposobach jego ochrony, ale również na dostarczaniu dzieciom argumentów, które świadczą o korzyściach płynących z dbania o własne zdrowie i pomnażanie potencjału. W ten sposób dziecko samo lub z pomocą dorosłych podejmie działania pro zdrowotne w najróżniejszych sytuacjach życiowych. Małemu dziecku trzeba zapewnić dobre wzory zdrowotne także w domu rodzinnym. Okazuje się, że jeżeli standard życia w rodzinie jest niski, to rodzice własne zdrowie traktują w sposób instrumentalny, a ich z zachowanie szkodzi zdrowiu. Z kolei w rodzinach o wysokim standardzie życia traktuje się zdrowie jako wartość najwyższą. Przyczynia się do tego podejmowanie działań sprzyjających zdrowiu.

 

Zdaniem Trewora Williama, przedszkole promujące zdrowie charakteryzują trzy cechy:

-           edukacja prozdrowotna w ramach programu wychowania przedszkolnego

-           uwzględnianie zdrowia w życiu przedszkola

-           współdziałanie przedszkola z rodziną i społecznością lokalną w zakresie ochrony zdrowia i pomnażania jego potencjału.

 

Przedszkole promujące zdrowie uczy dzieci kontrolować stan własnego zdrowia, dbać o nie i ciągle pomnażać jego potencjał. Ważne jest, aby nauczyć dzieci rozwiązywać aktualne problemy, jakimi są: stres, agresja, niewłaściwe odżywianie, niska aktywność ruchowa. Aby promocja zdrowia w edukacji dzieci w wieku przedszkolnym była skuteczna, niezbędne jest poszukiwanie instytucji i osób wspierających. Służyć one mogą merytoryczną wiedzą i wspomagać w realizacji programu przez konsultacje, dostarczanie materiałów, przeprowadzanie pogadanek, prelekcji dla rodziców i dzieci na tematy zdrowotne, wizyty w gabinetach lekarskich.

W przedszkolu promującym, zdrowie podejmuje się działania sprzyjające zabawie, nauce i pracy. Stąd też szczególny nacisk należy położyć na racjonalne żywienie, na wykorzystanie własnych możliwości danych przez naturę i środowisko. Bardzo ważne jest też zdrowe i bezpieczne środowisko fizyczne przedszkola. Tworzy je budynek i teren przedszkola, odpowiednio wyposażony  i zagospodarowany, a także higieniczny harmonogram dnia. Działania prozdrowotne obejmują też minimalizowanie lęków i stresów.

  CELE PROGRAMU

Cel główny programu:

  • zapewnienie takich warunków, aby nasze dzieci nabyły umiejętności prozdrowotnych zachowań i poszanowania zdrowia własnego i innych, kształtowanie

 Cele szczegółowe:

  • rozbudzanie zainteresowania własnym zdrowiem i rozwojem
  • wdrażanie do dbania o zdrowie własne i innych
  • stymulowanie rozwoju różnych narządów i układów
  • Kształtowanie umiejętności radzenia sobie w sytuacjach zagrażających życiu i zdrowiu
  • Wdrażanie do przestrzegania zasad bezpieczeństwa
  • Kształtowanie nawyków higieniczno-kulturalnych
  • Rozwijanie sprawności ruchowej
  • Kształtowanie pozytywnych cech charakteru
  • Wdrażanie do współdziałania i współżycia w grupie
  • Wdrażanie do czynnego wypoczynku
  • Kształtowanie umiejętności dostrzegania potrzeb osób niepełnosprawnych i chorych
  • Wdrażanie do wizyt kontrolnych u specjalistów

 

 METODY

Aby podejmowane działania na rzecz promocji zdrowia w przedszkolu były skuteczne i przynosiły oczekiwane rezultaty, należy stosować odpowiednie metody pracy wychowawczo-dydaktycznej.

Wacław Gniewkowski uważa, że promując zdrowie w przedszkolu, należy stosować następujące metody:

 1.   Metoda organizowania środowiska edukacji zdrowotnej:

  • dbałość o czystość i estetykę środowiska
  • organizowanie życia rodzinnego

 2.   Metoda informowania:

  • opis
  • opowiadanie
  • pogadanka

 3.   Metoda zachowań korzystnych dla zdrowia:

  • stawianie wymagań
  • współzawodnictwo
  • ispirowanie do podejmowania działań prozdrowotnych

 4.   Metoda utrwalania pożądanych zachowań zdrowotnych.

 

Metody oddziaływania na dziecko:

1.     Systematyczne oddziaływanie na świadomość uczniów oraz ciągła troska o kształtowanie i utrwalanie pożądanych nawyków i zachowań przy każdej okazji poprzez:

  • Inspirowanie do podejmowania działań dotyczących dbałości o zdrowie własne i otoczenia;
  • kształtowanie nawyków higieniczno-zdrowotnych (mycie zębów, rąk i całego ciała, mycie owoców i rąk przed jedzeniem, samodzielne ubieranie się w zależności od pogody, stosowanie prostych form hartowania się, dbałość o czystość środowiska, ochrona zieleni itp.)
  • stawianie wymagań dotyczących: higieny osobistej, czystości wokół siebie, kultury korzystania z urządzeń sanitarnych, osiągania sprawności fizycznej typowej dla danego wieku, samodzielności, dbałości o zdrowie swoje i innych, radzenia sobie w trudnych sytuacjach oraz wysiłku fizycznego;
  • powtarzanie werbalne i czynnościowe, zmierzające do utrwalenia pożądanych zachowań    i nawyków prozdrowotnych, poprzez stawianie zadań, powtarzanie poleceń, egzekwowanie ich wykonania, informowanie, wyjaśnianie celowości podejmowanych działań.

 2.     Planowe organizowanie sytuacji sprzyjających wytwarzaniu nawyków i zachowań prozdrowotnych poprzez:

  • organizowanie różnych form współzawodnictwa indywidualnego i zespołowego (zabawy, gry, turnieje, mini-olimpiady, konkursy);
  • spotkania z policjantem, lekarzem, pielęgniarką, strażakiem – prelekcje, pogadanki, wywiady, pokazy;
  • organizowanie konkursów: plastycznych, sprawnościowych, wiedzy na określony temat;
  • prowadzenie kursów udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej
  • organizowanie imprez rekreacyjno - sportowych i wycieczek
  • wykorzystywanie środków audiowizualnych i różnorodnej literatury o tematyce zdrowotnej i innych form promocji i propagandy wizualnej np. plakaty, ulotki, wystawy itp.

 3. Organizowanie wzorcowego środowiska wychowawczego poprzez:

  • dbanie o estetykę i funkcjonalność otoczenia (budynek szkolny, boisko);
  • dbanie o meble dostosowane do potrzeb dzieci;
  • zapewnienie odpowiednich i bezpiecznych przyborów i przyrządów używanych na zajęciach kultury fizycznej, techniki   i innych przedmiotów;
  • włączenie rodziców i uczniów do prac związanych z utrzymaniem i poprawą estetyki sali, należytym oświetleniem i wentylacją.

 4. Wprowadzenie zasad higieny pracy i życia w przedszkolu przez:

  • systematyczne prowadzenie urozmaiconych zajęć i zabaw;
  • odpowiedni dobór planu zajęć – przemienność wysiłku dziecka stosownie do pory dnia, tygodnia i planowej intensywności działań;
  • wprowadzenie elementów technik relaksacyjnych, redukujących stres i odprężających.
 

Program promocji zdrowia przeznaczony jest dla dzieci w wieku 3-7 lat. Do każdego kręgu tematycznego zostały wytyczone umiejętności, które dzieci powinny opanować. Ponieważ nie ma podziału na grupy wiekowe, nauczyciel sam decyduje o doborze treści i stopniu opanowania umiejętności.

 Oczekiwane efekty:

  • dobre samopoczucie dziecka
  • zaspokojenie codziennych potrzeb dziecka, a co za tym idzie, dbania o dobre samopoczucie dorosłych – nauczycielek, innych pracowników i rodziców – w przeciwnym razie niemożliwe byłoby dobre samopoczucie dzieci
  • zapewnienie miejsca, czasu i środków umożliwiających spontaniczną zabawę dzieci
  • chronienie i wzmacnianie organizmu dziecka. Zapewnienie wystarczającej dawki nieskrępowanego ruchu, optymalny program dnia i odpowiednie otoczenie
  • zdrowe odżywianie się, mające na wpływ na samopoczucie fizyczne i psychiczne
  • prawidłowy rozwój psychiczny dziecka. Pobudzenie poczucia jego własnej wartości.
  • tworzenie miłego, estetycznego i higienicznego otoczenia.
  • przyswojenie przez dziecko wiedzy o tym, co sprzyja, a co zagraża jego zdrowiu. Organizowanie zabaw nie zagrażających jego zdrowiu i życiu.
  • poznanie przez dzieci elementarnych przepisów ruchu drogowego.

 

Treści programu ujęto w następujące kręgi tematyczne:

I.           Wdrażanie dzieci do przestrzegania zasad bezpieczeństwa

II.         Kształtowanie nawyków higieniczno-kulturalnych

III.        Dbanie o zdrowie swoje i innych

IV.        Kształtowanie właściwego stosunku do osób kalekich i chorych

V.         Rozwijanie ogólnej sprawności ruchowej

 

1.     WDRAŻANIE DZIECI DO PRZESTRZEGANIA ZASAD BEZPIECZEŃSTWA

Obszary edukacyjne – treści programowe

 

Sprawności, umiejętności i wiadomości

Dziecko....

Bezpieczne poruszanie się na terenie przedszkola:

  • ostrożne i bezpieczne poruszanie się po sali i innych pomieszczeniach przedszkolnych

 

 

  • nieoddalanie się samodzielnie z placu lub budynku przedszkolnego

  • przestrzeganie ustalonych zakazów i nakazów

 

 

- zna rozkład pomieszczeń przedszkolnych

- potrafi bezpiecznie poruszać się po budynku

 

- zna zasady bezpiecznego oddalania się z miejsca zabawy czy zajęć

- nie odchodzi samodzielnie od grupy

- przestrzega zakazu wychodzenia z przedszkola z osobą nieznaną

- nie zagraża innym uczestnikom zabawy

Bezpieczne korzystanie z zabawek i sprzętu  w czasie pobytu w przedszkolu:

 

  • właściwe użytkowanie zabawek oraz różnych materiałów, przyborów i narzędzi

 

 

  • przestrzeganie ustalonych zasad w czasie pobytu na placu zabaw

 

 

 

-   potrafi korzystać z zabawek zgodnie z ustalonymi regułami bezpieczeństwa

- bezpiecznie posługuje się narzędziami i przyborami

- rozumie potrzebę zgłaszania nauczycielce uszkodzeń różnych przedmiotów, które mogą zagrażać bezpieczeństwu

 

Poznawanie i przestrzeganie podstawowych zasad poruszania się po drogach:

  • zasady poruszania się w mieście i poza miastem

 

  • zapoznanie z wybranymi znakami drogowymi

  • przestrzeganie zasad ruchu drogowego

 

 

 -  potrafi prawidłowo przechodzić przez jezdnię w mieście (sygnalizator) i poza miastem (zebra)

-   rozpoznaje znaki drogowe

-   wie, że nie wolno wybiegać zza innych pojazdów

-    wie, że należy poruszać się pod opieką osoby dorosłej

-    rozumie zakaz zabawy w pobliżu tras komunikacyjnych

Umiejętność radzenia sobie w sytuacjach zagrażających własnemu bezpieczeństwu:

  • przestrzeganie zakazów dotyczących:
-  zrywania nieznanych im roślin im grzybów

-  wykorzystywania w zabawie lekarstw lub innych środków chemicznych

-  zabawy z zapałkami

- zabaw w miejscach niedozwolonych (w pobliżu jezdni, budowy, zbiorników wodnych)

- zimowych zabaw na zamarzniętych jeziorach, stawach czy rzekach

 

- samowolnego korzystania z urządzeń elektrycznych i gazowych podłączonych do sieci

 

 

  • znajomość własnego adresu

 

  • ograniczanie zaufania do nieznanych, obcych ludzi

 

 

 - rozumie z czym wiąże się zrywanie nieznanych roślin i grzybów

- rozumie, że sam nie może zażywać lekarstw

- rozumie niebezpieczeństwo wynikające z zabawy zapałkami

-  zna niebezpieczeństwa wynikające z zabawy w niedozwolonych miejscach

 -  przestrzega zakazu ślizgania się na naturalnych zbiornikach wodnych

 

-rozumie, że niektóre urządzenia techniczne może obsługiwać w obecności osoby dorosłej

- respektuje zakaz manipulowania przy kuchence gazowej i prądzie

- zna swoje imię, nazwisko, adres zamieszkania, telefon

 

- rozumie potrzebę zachowania ostrożności w kontaktach z osobami nieznajomymi.

 

II. KSZTAŁTOWANIE NAWYKÓW HIGIENICZNO-KULTURALNYCH

Obszary edukacyjne – treści programowe

Sprawności, umiejętności i wiadomości.

Dziecko...

Wpajanie dzieciom dbania o czystość:

  • nabywanie umiejętności mycia rąk
  • nabywanie umiejętności prawidłowego mycia zębów
  • samodzielne korzystania z toalety

  • samodzielne posługiwanie się chusteczkami do nosa, grzebieniem, szczoteczką do zębów
  • zwracanie uwagi na nieużywanie przedmiotów (takich jak: ręcznik, grzebień, chusteczka...) należących do innych dzieci
  • samodzielne rozbieranie się i ubieranie
  • zwracanie uwagi na schludność wyglądu (uczesane włosy, zapięte guziki)

  • rozumienie potrzeby mycia rąk po wyjściu z toalety i przed posiłkami

 

 -       potrafi prawidłowo myć ręce

-       potrafi prawidłowo umyć zęby

 -       potrafi samodzielnie korzystać z toalety

 

-       dba o higienę osobistą

 -       potrafi samodzielnie rozbierać i ubierać się

-       potrafi zadbać o swój wygląd

 

 - potrafi zapinać samodzielnie guziki

Zwracanie uwagi na umiejętne i kulturalne zachowanie się w czasie posiłku oraz podkreślanie roli właściwego odżywiania się:

  • kształtowanie nawyku odpowiedniego posługiwania się sztućcami, serwetką
  • gryzienie i dokładne przeżuwanie pokarmów
  • nie mówienie z „pełną buzią”

 

  • zachęcanie do spożywania zdrowych produktów (mleka, sera, ciemnego pieczywa)
  • zachęcanie do spożywania dużej ilości warzyw i owoców poprzez np. wspólne wykonywanie sałatek owocowych i warzywnych, zagadki smakowe
  • zachęcanie do dbania o estetykę stołu podczas jedzenia
  • rozumienie znaczenia umiaru w jedzeniu słodyczy

 

 

- prawidłowo posługuje się sztućcami

 

- umie kulturalnie zachować się w czasie posiłku

 

 - wie, co należy jeść, aby być zdrowym

 - rozumie potrzebę mycia owoców i warzyw przed jedzeniem

- potrafi wykonać sałatkę owocową lub warzywną z pomocą dorosłych

- potrafi odstawić pusty talerz i kubek

 -  wie, że nie należy jeść dużo słodyczy

Opanowanie umiejętności związanych z samodzielną zmianą odzieży

 

 

- potrafi samodzielnie zdjąć i założyć obuwie

- potrafi samodzielnie założyć kurtkę, czapkę, szalik, rękawiczki

- potrafi zwrócić się o pomoc przy trudnościach związanych z samodzielnym ubieraniem się

- potrafi dobrać ubiór do warunków atmosferycznych w porozumieniu z dorosłym

- rozumie potrzebę korzystania ze stroju do ćwiczeń

- potrafi utrzymać swoją odzież w porządku (składa, rozwiesza, chowa)

Wdrażanie do higienicznego trybu życia:

  • przestrzeganie systematycznego wietrzenia pomieszczeń
  • przyzwyczajanie do przebywania na świeżym powietrzu
  • wyrabianie zamiłowania do wycieczek i sportu jako źródła zdrowia i radości

 

 - rozumie konieczność wietrzenia pomieszczeń

- zna korzyści wynikające z ruchu na świeżym powietrzu i czynnego wypoczynku

 - decyduje o wyborze tras spacerowych

  

III. DBANIE O ZDROWIE SWOJE I INNYCH

Obszary edukacyjne –treści programowe

Sprawności, umiejętności i wiadomości

Dziecko...

Stosowanie profilaktyki zdrowotnej.

  • podkreślenie znaczenia zawodu lekarza dla zdrowia ludzi (spotkanie z lekarzem)

 

  • rozumienie potrzeby kontrolowania i leczenia zębów (odbycie wycieczki do gabinetu stomatologicznego, oglądanie wyposażenia, rozmowa ze stomatologiem)
  • zwrócenie uwagi na potrzebę wykonywania zaleceń lekarzy.
  • zwracanie uwagi na możliwość zarażenia się chorobą
  • zapoznanie ze sposobami przeciwdziałania zarażeniu się chorobą (np. nie korzystanie z tych samych naczyń, zasłanianie ust w czasie kaszlu czy kichania…)
  • zainteresowanie pracą aptekarza (wycieczka do apteki)
  • wyjaśnienie potrzeby stosowania szczepień

 

  • ochrona przed trudnymi warunkami atmosferycznymi

 

 

 

  • zwracanie uwagi na przyjmowanie prawidłowej postawy ciała podczas całego dnia
  • wdrażanie do współodpowiedzialności za własne zdrowie
  • wdrażanie do udziału w różnych konkursach i teleturniejach związanych z edukacją zdrowotną

 

- rozumie potrzebę wizyt kontrolnych u lekarza pediatry i nie tylko

 

- rozumie potrzebę stałego kontrolowania i leczenia zębów

- rozumie potrzebę wykonywania zaleceń lekarza

- wie o możliwościach zarażenia się chorobą

 

- wie jak można przeciwdziałać chorobom

-Właściwie zachowuje się podczas badań lekarskich i podczas szczepień

 

 

- stosuje rozgrzewkę zapobiegając zmarznięciu, chroni się przed upałem i nadmiernym promieniowaniem słonecznym

- wie, jak ochronić się przed  niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi, takimi jak np.: mróz, upał, deszcz, wiatr

- ma nawyk przyjmowania prawidłowej postawy ciała

- czuje współodpowiedzialność za własne zdrowie

 

- systematyzuje zdobyte wiadomości

Dbanie o własne zmysły i higienę układu nerwowego

  • określanie funkcji poszczególnych narządów zmysłu
  • przestrzeganie przed nadwerężaniem głosu
  • zwrócenie uwagi na niekorzystny wpływ hałasu na słuch
  • przyzwyczajanie do przebywania w wietrzonych pomieszczeniach
  • przestrzeganie przed dotykiem oczu rękami
  • zapewnienie właściwego oświetlenia w czasie zabaw i innych czynności
  • rozumienie potrzeby odpoczynku

  • łagodzenie zbyt gwałtownych zachowań

  • przestrzeganie przed wkładaniem obcych ciał do nosa, uszu, oczu

 

 

- rozumie znaczenie narządów zmysłów i dba o ich higienę

- wie, że należy mówić umiarkowanym głosem i unikać hałasu

 

- chroni oczy przed nadmiernym oświetleniem

- potrafi wyciszyć się podczas poobiedniego odpoczynku

- potrafi opanować gwałtowne reakcje emocjonalne

- wie, że nie wolno nic wkładać do nosa, uszu, oczu

 

 

IV. KSZTAŁTOWANIE WŁAŚCIWEGO STOSUNKU DO OSÓB CHORYCH

Obszary edukacyjne – treści programowe

Sprawności, umiejętności i wiadomości.

Dziecko...

Tolerancja i życzliwość wobec innych, zwłaszcza osób cierpiących, starszych, niepełnosprawnych.

Troska o każdego człowieka.

 

 

- okazuje szacunek osobom starszym, chorym

- rozumie potrzebę pomagania osobom starszym i chorym

- akceptuje inność dzieci chorych i niepełnosprawnych

- potrafi dostrzec potrzeby innych ludzi

- potrafi odnajdywać radosne strony życia u siebie i innych  „cieszę się z tego co mam”

 

 

V. ROZWIJANIE OGÓLNEJ SPRAWNOŚCI RUCHOWEJ DZIECI

Obszary edukacyjne – treści programowe

Sprawności, umiejętności i wiadomości.

Dziecko...

Zachęcanie dzieci do wszelkich zabaw związanych z ruchem (indywidualnych, zbiorowych, samorzutnych lub organizowanych)

Organizowanie z całą grupą zajęć z wykorzystaniem następujących rodzajów zabaw i ćwiczeń:

  • kształtujących postawę
  • orientacyjno-porządkowych
  • bieżnych
  • z elementem równowagi
  • na czworakach
  • z elementem rzutu, celowania, toczenia i noszenia
  • z elementem wspinania się
  • z elementem skoku i odskoku
  • na śniegu i lodzie

-odczuwa potrzebę uczestniczenia w zabawach ruchowych

- odczuwa radość z podejmowanego wysiłku ruchowego

- potrafi odczytać sygnały wysyłane przez uczestników zabawy

- poznaje zasady rywalizacji

-  starannie i prawidłowo wykonuje zalecane ćwiczenia

- potrafi w ćwiczeniach wykorzystać różne przybory

Wykorzystanie naturalnej potrzeby ruchu dziecka w ćwiczeniach i zabawach opartych na metodzie A.M.Kniessów, R.Labama, K.Orffa, W.Sherborne:

  • inicjowanie ruchów prowadzących do poznawania własnego ciała, wyczucia ciężaru, czasu, przestrzeni
  • inicjowanie ruchów kształtujących związek dziecka z otoczeniem
  • inicjowanie ruchów prowadzących do współdziałania w grupie
  • inicjowanie ruchów prowadzących do współdziałania z partnerem
  • inicjowanie ruchów kreatywnych
  • łączenie wykonywania ruchów tzw. „opowieścią ruchową”
  • wykonywanie ruchów odzwierciedlających podkład muzyczny

 

 

 

- poznaje możliwości swojego ciała

 

 

- zgodnie współdziała w grupie

- zgodnie współdziała z partnerem

 

- wykonuje ruchy niekonwencjonalne

- ilustruje ruchem treść opowiadań

-  potrafi powiązać ruch z muzyką  

- wyrabia swobodę i płynność ruchów

 

EWALUACJA PROGRAMU

Ewaluacja programu będzie prowadzona na bieżąco  i pod koniec roku szkolnego. Uzyskane wyniki ewaluacji będą analizowane i wykorzystane do wprowadzenia zmian w programie.

Ewaluacji będzie podlegała atrakcyjność programu dla uczniów, stosowane metody pracy, użyteczność programu w życiu oraz skuteczność programu.

Narzędzia służące ewaluacji to:

-           rozmowy z uczniami i rodzicami

-           karty pracy

-           obserwacja

-           testy, konkursy (wiadomości, umiejętności), zdjęcia, artykuły prasowe, strona www

 

Bibliografia:

1.     Demel M.; O wychowaniu zdrowotnym”, Warszawa 1968

2.     Frątczakowie E i J.; Edukacja zdrowotna dzieci przedszkolnych, Toruń 1996

3.     Frątczakowie E i J.; dzieci przedszkolne poznają przyrodę nieożywioną, Warszawa 1992

4.     Łada-Grodzicka A.; ABC...Program wychowania przedszkolnego XXI wieku, Warszawa 2000

5.     Przybył A., Dziąg K., Gładka M., Kaniowska M., Konarska G.; Ja i mój świat. Program edukacji przedszkolnej dla dzieci w wieku od 3 do 6 lat, warszawa 2001

6.     Żuchelkowa K, Wojciechowska K.; Promocja zdrowia w edukacji dzieci przedszkolnych, Bydgoszcz 2000

Lidia Szpytma, Anna Bajsarowicz, 17 listopada 2010